Ưu đãi 50% Tặng Sổ tay 9+ Toán Cấp 2!
100%
Chương IX: Quan hệ giữa các yếu tố trong một tam giác

Luyện tập chung trang 70

9 người đã học
Slide Giáo Viên

Luyện tập chung trang 70

Tổng hợp và rèn luyện các kĩ năng về quan hệ giữa các yếu tố trong tam giác: góc và cạnh đối diện, đường vuông góc và đường xiên, bất đẳng thức tam giác.

Chương IX • Quan hệ giữa các yếu tố trong tam giác

LUYỆN TẬP CHUNG (TRANG 70)

Củng cố và rèn luyện kĩ năng vận dụng quan hệ giữa góc và cạnh đối diện, đường vuông góc và đường xiên, cùng bất đẳng thức tam giác trong giải toán hình học và thực tiễn.

Luyện tập chung trang 70
Trọng tâm kiến thức cần ghi nhớ

1. Góc và cạnh đối diện

Trong tam giác, góc đối diện với cạnh lớn hơn là góc lớn hơn và ngược lại: $AB < AC \Leftrightarrow \widehat{C} < \widehat{B}$.

2. Đường vuông góc và đường xiên

Đường vuông góc luôn là đường ngắn nhất nối một điểm nằm ngoài đường thẳng đến đường thẳng đó: $AH < AM$.

3. Bất đẳng thức tam giác

Trong một tam giác, tổng độ dài hai cạnh bất kì luôn lớn hơn độ dài cạnh còn lại: $a + b > c,\; |a - b| < c < a + b$.

CÁC VÍ DỤ MINH HỌA SGK (TRANG 70)

Ví dụ 1 (Hình 9.19) Tia phân giác

Cho $M$ là một điểm nằm bên trong góc $xOy$ sao cho khoảng cách từ $M$ đến hai cạnh $Ox, Oy$ của góc bằng nhau. Chứng minh rằng $M$ nằm trên tia phân giác của góc $xOy$.

Giả thiết (GT): $M$ nằm trong góc $xOy$, $MH \perp Ox$, $MK \perp Oy$, $MH = MK$.

Kết luận (KL): $M$ nằm trên tia phân giác của góc $xOy$.

Hình 9.19 Ví dụ 1
Hình 9.19
Xem lời giải chi tiết (Chứng minh)

Hai tam giác vuông $OHM$ (vuông tại $H$) và $OKM$ (vuông tại $K$) có:

  • $OM$ là cạnh huyền chung;
  • $MH = MK$ (theo giả thiết).

Vậy $\triangle OHM = \triangle OKM$ (cạnh huyền – cạnh góc vuông).

Do đó $\widehat{MOH} = \widehat{MOK}$ (hai góc tương ứng), suy ra $OM$ là tia phân giác của góc $xOy$.

Ví dụ 2 (Hình 9.20) Bất đẳng thức tam giác

Cho tam giác $ABC$. Hãy chứng minh $AB + AC > BC$.

Phương pháp: Dựng điểm phụ $D$ trên tia đối của tia $AB$ sao cho $AD = AC$.

Hình 9.20 Ví dụ 2
Hình 9.20
Xem lời giải chi tiết (Chứng minh)

Trên tia đối của tia $AB$, lấy điểm $D$ sao cho $AD = AC$. Khi đó $BD = BA + AD = AB + AC$.

Trong tam giác $BCD$, ta so sánh $BD$ và $BC$:

• Do tia $CA$ nằm giữa hai cạnh $CB$ và $CD$ của góc $\widehat{BCD}$ nên:

$\widehat{BCD} > \widehat{ACD} \quad (1)$

• Mặt khác, theo cách dựng, tam giác $ACD$ cân tại $A$ nên:

$\widehat{ACD} = \widehat{ADC} = \widehat{BDC} \quad (2)$

• Từ $(1)$ và $(2)$ suy ra:

$\widehat{BCD} > \widehat{BDC} \quad (3)$

Trong tam giác $BCD$, từ $(3)$ suy ra cạnh đối diện với góc lớn hơn là cạnh lớn hơn:

$AB + AC = BD > BC$

(theo định lí về quan hệ giữa góc và cạnh đối diện trong một tam giác).

BÀI TẬP SGK (TRANG 71)

Bài 9.14 (SGK trang 71) Hình 9.21

Hãy giải thích: Nếu $M$ là một điểm tuỳ ý nằm trên cạnh $BC$ hoặc $CD$ của hình vuông $ABCD$ thì độ dài đoạn thẳng $AM$ luôn lớn hơn hoặc bằng độ dài cạnh của hình vuông đó (Hình 9.21).

Hình 9.21 Bài 9.14
Hình 9.21
Xem lời giải chi tiết

Gọi $a$ là độ dài cạnh của hình vuông $ABCD$, ta có $AB = BC = CD = DA = a$.

• Trường hợp 1: $M$ nằm trên cạnh $BC$.

Do $ABCD$ là hình vuông nên $AB \perp BC$ tại $B$. Khi đó $AB$ là đoạn vuông góc kẻ từ $A$ đến đường thẳng $BC$, còn $AM$ là đoạn thẳng kẻ từ $A$ đến điểm $M$ trên $BC$.

Theo định lí quan hệ giữa đường vuông góc và đường xiên, ta có: $AM \ge AB = a$.

(Dấu bằng xảy ra khi $M \equiv B$).

• Trường hợp 2: $M$ nằm trên cạnh $CD$.

Tương tự, $AD \perp CD$ tại $D$ nên $AD$ là đoạn vuông góc kẻ từ $A$ đến đường thẳng $CD$. Suy ra: $AM \ge AD = a$.

(Dấu bằng xảy ra khi $M \equiv D$).

Kết luận: Trong cả hai trường hợp, độ dài đoạn thẳng $AM$ luôn lớn hơn hoặc bằng độ dài cạnh của hình vuông.

Bài 9.15 (SGK trang 71) Tồn tại tam giác

Hỏi có tam giác nào với độ dài ba cạnh là $2{,}5\text{ cm}$; $3{,}4\text{ cm}$ và $6\text{ cm}$ không? Vì sao?

Xem lời giải chi tiết

Trả lời: Không có tam giác nào như vậy.

Giải thích:

Xét tổng độ dài hai cạnh nhỏ nhất: $2{,}5 + 3{,}4 = 5{,}9\text{ cm}$.

Ta thấy: $5{,}9\text{ cm} < 6\text{ cm}$, tức là tổng độ dài hai cạnh này nhỏ hơn độ dài cạnh thứ ba.

Điều này vi phạm bất đẳng thức tam giác (trong một tam giác, tổng độ dài hai cạnh bất kì luôn phải lớn hơn độ dài cạnh còn lại).

Do đó không thể có tam giác với độ dài ba cạnh là $2{,}5\text{ cm}$; $3{,}4\text{ cm}$ và $6\text{ cm}$.

Bài 9.16 (SGK trang 71) Tam giác cân

Tính chu vi của tam giác cân biết hai cạnh của nó có độ dài là $2\text{ cm}$ và $5\text{ cm}$.

Xem lời giải chi tiết

Vì tam giác đã cho là tam giác cân nên cạnh thứ ba phải có độ dài bằng một trong hai cạnh đã cho ($2\text{ cm}$ hoặc $5\text{ cm}$).

• Trường hợp 1: Cạnh thứ ba bằng $2\text{ cm}$.

Khi đó ba cạnh là $2\text{ cm}, 2\text{ cm}, 5\text{ cm}$.

Ta thấy: $2 + 2 = 4 < 5$ (vi phạm bất đẳng thức tam giác), nên không tồn tại tam giác này.

• Trường hợp 2: Cạnh thứ ba bằng $5\text{ cm}$.

Khi đó ba cạnh là $2\text{ cm}, 5\text{ cm}, 5\text{ cm}$.

Ta thấy: $2 + 5 = 7 > 5$ (thỏa mãn bất đẳng thức tam giác).

Vậy chu vi của tam giác cân đó là:

$2 + 5 + 5 = 12\text{ cm}$.

Bài 9.17 (SGK trang 71) Tìm cạnh nguyên lẻ

Độ dài hai cạnh của một tam giác bằng $7\text{ cm}$ và $2\text{ cm}$. Tính độ dài cạnh còn lại biết rằng số đo của nó theo xentimét là một số tự nhiên lẻ.

Xem lời giải chi tiết

Gọi $x\text{ (cm)}$ là độ dài cạnh còn lại của tam giác ($x$ là số tự nhiên lẻ).

Theo bất đẳng thức tam giác, hiệu độ dài hai cạnh luôn nhỏ hơn cạnh thứ ba và cạnh thứ ba nhỏ hơn tổng độ dài hai cạnh:

$7 - 2 < x < 7 + 2 \iff 5 < x < 9$.

Vì $x$ là số tự nhiên lẻ nằm trong khoảng $(5; 9)$ nên giá trị duy nhất thỏa mãn là $x = 7$.

Vậy độ dài cạnh còn lại là $7\text{ cm}$ (khi đó tam giác là tam giác cân có ba cạnh $7\text{ cm}, 7\text{ cm}, 2\text{ cm}$).

Bài 9.18 (SGK trang 71) Ước lượng chu vi

Biết hai cạnh của tam giác có độ dài $a$ và $b$. Dựa vào bất đẳng thức tam giác, hãy giải thích tại sao chu vi của tam giác đó lớn hơn $2a$ và nhỏ hơn $2(a+b)$.

Xem lời giải chi tiết

Gọi $c$ là độ dài cạnh thứ ba của tam giác. Chu vi của tam giác là $P = a + b + c$.

Theo bất đẳng thức tam giác:

• Mặt khác $a < b + c$ nên:

$P = a + (b + c) > a + a = 2a$.

• Lại có $c < a + b$ nên:

$P = (a + b) + c < (a + b) + (a + b) = 2(a + b)$.

Vậy chu vi $P$ của tam giác luôn thỏa mãn: $2a < P < 2(a+b)$.

Bài 9.19 (SGK trang 71) Hình 9.22 • Thực tiễn

Hai khu vườn $A$ và $B$ nằm về một phía của con kênh $d$. Hãy xác định bên bờ kênh cùng phía với $A$ và $B$, một điểm $C$ để đặt máy bơm nước từ kênh tưới cho hai khu vườn sao cho tổng độ dài đường ống dẫn nước từ máy bơm đến hai khu vườn là ngắn nhất.

(Hướng dẫn: Gọi $B'$ là điểm sao cho $d$ là đường trung trực của $BB'$ (Hình 9.22). Khi đó $CB = CB'$.)

Hình 9.22 Máy bơm nước bên bờ kênh
Hình 9.22
Xem lời giải chi tiết

Lấy điểm $B'$ đối xứng với $B$ qua đường thẳng bờ kênh $d$ ($d$ là đường trung trực của đoạn thẳng $BB'$).

Vì điểm $C$ nằm trên đường thẳng $d$ nên $C$ cách đều $B$ và $B'$, suy ra: $CB = CB'$.

Tổng độ dài đường ống dẫn nước từ máy bơm $C$ đến hai khu vườn $A$ và $B$ là:

$L = CA + CB = CA + CB'$.

Xét ba điểm $A, C, B'$, theo bất đẳng thức tam giác ta có:

$CA + CB' \ge AB'$.

Dấu bằng xảy ra khi điểm $C$ nằm giữa $A$ và $B'$, tức là $C$ là giao điểm của đoạn thẳng $AB'$ với đường thẳng $d$.

Kết luận: Để tổng độ dài đường ống ngắn nhất, điểm $C$ cần đặt tại giao điểm của đoạn thẳng nối $A$ với điểm đối xứng $B'$ của $B$ qua kênh $d$ với bờ kênh $d$.

Em có biết? Cách chứng minh khác cho bất đẳng thức tam giác

Cho tam giác $ABC$. Ta có thể chứng minh bất đẳng thức tam giác $BC < AB + AC$ bằng cách xét ba trường hợp sau:

• Trường hợp 1 (Hình 9.23): Góc $\widehat{B}$ là góc tù hoặc góc vuông. Khi đó trong tam giác $ABC$, góc $\widehat{B}$ là góc lớn nhất nên cạnh đối diện $AC$ lớn nhất, suy ra $BC < AC < AB + AC$.

• Trường hợp 2 (Hình 9.24): Góc $\widehat{C}$ là góc tù hoặc góc vuông. Tương tự, $\widehat{C}$ lớn nhất nên $AB$ lớn nhất, suy ra $BC < AB < AB + AC$.

• Trường hợp 3 (Hình 9.25): Cả hai góc $\widehat{B}$ và $\widehat{C}$ là góc nhọn. Kẻ đường cao $AH \perp BC$ tại $H$.

Trong hai tam giác vuông $ABH$ và $ACH$, đường vuông góc ngắn hơn đường xiên: $BH < AB$ và $HC < AC$.

Suy ra: $BC = BH + HC < AB + AC$.

Hình 9.23-9.25 Em có biết

Hình 9.23, Hình 9.24 và Hình 9.25 (SGK trang 71)